(i) లైకెన్‌లు (Lichens) అంటే ఏమిటి? వాటి ఆర్థిక ప్రాముఖ్యతను వ్రాయండి. (ii) మానవులకు కీటకాలు ఎలా ఉపయోగపడతాయో వివరించండి.

సంబంధ సహజత్వం

లైకెన్లు, ఒక శిలీంధ్ర-శైవల పరస్పర సహజీవనం, కఠినమైన వాతావరణాలను ఆక్రమించి, ఆంధ్రప్రదేశ్ తూర్పు కనుమలు లో మట్టిని ఏర్పరచడం మరియు పోషక చక్రాన్ని సులభతరం చేయడం ద్వారా అటవీ ఆరోగ్యం మరియు వ్యవసాయ ఉత్పాదకతకు మద్దతు ఇస్తాయి.

ఆర్థిక మరియు పర్యావరణ పాత్ర

రంగులు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, మరియు సంప్రదాయ ఔషధాల కోసం సేకరించబడిన లైకెన్లు స్థానిక సముదాయాలకు ఆదాయాన్ని అందిస్తాయి. ఇవి ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిశ్రమల కారిడార్ల లో సున్నితమైన బయోఇండికేటర్లుగా పనిచేస్తూ, గాలి కాలుష్యాన్ని పర్యవేక్షించడంలో మరియు సుస్థిర అభివృద్ధి విధానాలను మార్గనిర్దేశం చేయడంలో సహాయపడతాయి.

పరాగసంపర్కం మరియు పురుగు నియంత్రణ

తేనెటీగలు, సీతాకోకచిలుకలు, మరియు పరాన్నజీవి తేనెటీగలు రాయలసీమ మరియు కోస్తా ఆంధ్ర లో పంట దిగుబడులను పెంచి, పురుగులను నియంత్రించి, రసాయన పురుగు మందుల వినియోగాన్ని తగ్గించి, ఆహార భద్రతను మెరుగుపరుస్తాయి.

ఆర్థిక ఉత్పత్తులు మరియు మట్టిస్వాస్థ్యం

అనంతపురం జిల్లా లో రేశ్మకీటక పరిశ్రమ గ్రామీణ ఉపాధి మరియు ఎగుమతి ఆదాయానికి మద్దతు ఇస్తుంది; అవశిష్టాహార పురుగులు రాయలసీమ లోని పొడి ప్రాంతాల్లో మట్టిసారాన్ని మరియు తేమ నిల్వను మెరుగుపరచి, వ్యవసాయ జీవనోపాధులను కొనసాగిస్తాయి.

ముప్పులు మరియు అవగాహన

కాలుష్యం మరియు నివాస నష్టం లైకెన్లు మరియు లాభదాయక పురుగులకు ముప్పుగా ఉంది; ఆచార్య ఎన్.జి. రంగ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం వంటి సంస్థల విస్తరణ సేవలు రైతుల అవగాహన మరియు జీవపద్ధతుల స్వీకరణను పెంచడానికి అవసరం.

సంరక్షణ మరియు పరిశోధన

అటవీ అంచులు లో సముదాయ ఆధారిత సంరక్షణ కార్యక్రమాలు మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యవసాయ-వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా లైకెన్ బయోఫర్టిలైజర్లు మరియు పురుగు కీటక నిర్వహణపై కేంద్రీకృత పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి ఈ కీలక వనరులను కొనసాగించగలవు.